Vai trò của bữa phụ trong chế độ ăn của người tiểu đường.

Nhiều người tiểu đường có một nỗi sợ rất quen thuộc: sợ ăn thêm.

Họ nghĩ bữa phụ là ăn vặt, là thêm đường, là làm đường huyết tăng. Vì vậy, nhiều cô/chú cố nhịn từ sáng đến trưa, từ trưa đến tối hoặc thậm chí để bụng đói run mới dám ăn bữa chính.

Nhưng thực tế, nhịn thật lâu không phải lúc nào cũng giúp đường huyết “đẹp” hơn. Có người càng để đói càng mệt. Có người chưa ăn gì nhưng đường huyết vẫn tăng. Có người vì quá đói mà đến bữa sau ăn nhanh, ăn nhiều hơn dự tính.

Vậy bữa phụ có vai trò gì trong chế độ ăn của người tiểu đường?

Câu trả lời là: bữa phụ không bắt buộc với tất cả mọi người, nhưng có thể hữu ích với một số người khi được tính trước trong kế hoạch ăn, đặc biệt nếu khoảng cách giữa các bữa quá dài hoặc người bệnh dễ ăn bù vào bữa sau.

Vì sao để bụng quá đói có thể làm đường huyết biến động?

Nhiều người nghĩ chỉ khi ăn thì đường huyết mới thay đổi. Nhưng cơ thể vẫn hoạt động ngay cả khi chúng ta chưa ăn.

Trong giai đoạn nhịn ăn, hormone glucagon có thể thúc đẩy gan phân giải glycogen và tạo glucose mới, sau đó đưa glucose vào máu để cung cấp năng lượng. Đây là một cơ chế sinh lý giúp cơ thể không bị thiếu năng lượng khi chưa có thức ăn đi vào.

Ở người tiểu đường, cơ chế điều hòa insulin – glucagon có thể không còn nhịp nhàng như trước. Vì vậy, một số người có thể thấy đường huyết dao động hoặc tăng dù chưa ăn gì, đặc biệt vào buổi sáng hoặc sau khoảng nhịn dài. ADA cũng mô tả hiện tượng đường huyết buổi sáng cao có thể liên quan đến dawn phenomenon hoặc insulin không đủ tác dụng qua đêm.

Tuy nhiên, không nên hiểu rằng “cứ đói là đường huyết sẽ tăng”. Với người đang dùng insulin hoặc một số thuốc hạ đường huyết, bỏ bữa hoặc ăn ít hơn kế hoạch lại có thể gây hạ đường huyết. Vì vậy, đói, run tay, vã mồ hôi, hồi hộp hoặc chóng mặt cần được theo dõi nghiêm túc.

Bữa phụ có phải là ăn vặt không?

Không.

Ăn vặt thường là ăn theo cảm giác: buồn miệng thì ăn, thấy bánh kẹo thì ăn, đang xem tivi thì ăn, không tính phần ăn vào cả ngày.

Bữa phụ đúng lại khác. Đó là một phần nhỏ đã được tính trước, có mục đích rõ ràng: giúp cơ thể không quá đói giữa hai bữa, hỗ trợ duy trì năng lượng và hạn chế ăn bù vào bữa chính sau đó.

ADA cho biết bữa phụ lành mạnh có thể nằm trong kế hoạch ăn và hỗ trợ quản lý cảm giác đói giữa các bữa. Điều này không có nghĩa ai cũng phải ăn bữa phụ, mà nghĩa là bữa phụ có thể được dùng như một công cụ nếu phù hợp.

Khi nào người tiểu đường có thể cần bữa phụ?

Bữa phụ có thể đáng cân nhắc nếu:

• Khoảng cách giữa hai bữa chính quá dài.
• Bạn thường đói run, mệt hoặc khó tập trung giữa buổi.
• Bữa chính trước đó ăn ít hơn bình thường.
• Bạn thường đến bữa sau trong trạng thái quá đói và ăn nhiều hơn dự tính.
• Bạn đang dùng thuốc có yêu cầu lịch ăn đều hơn.
• Bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng đã hướng dẫn cần có bữa phụ.

Ngược lại, nếu bạn ăn ba bữa chính đầy đủ, không đói giữa buổi, đường huyết ổn theo mục tiêu cá nhân và không dùng thuốc có nguy cơ hạ đường huyết, có thể bạn không cần thêm bữa phụ mỗi ngày.

Điều quan trọng là bữa phụ phải phục vụ kế hoạch ăn, chứ không phải làm tổng lượng ăn trong ngày tăng lên một cách vô thức.

Một bữa phụ phù hợp nên có gì?

Một bữa phụ cho người tiểu đường nên dựa trên ba tiêu chí.

1. Vừa phần

Bữa phụ không nên biến thành một bữa chính thứ hai. Nếu bữa phụ quá lớn, nhiều tinh bột hoặc nhiều năng lượng, tổng lượng ăn trong ngày có thể vượt khỏi nhu cầu.

Bạn nên chuẩn bị phần ăn trước, thay vì ăn trực tiếp từ túi bánh, hộp hạt lớn hoặc đĩa trái cây đầy.

2. Có đạm hoặc chất xơ

Bữa phụ chỉ gồm bánh kẹo, nước ngọt hoặc đồ ngọt đơn lẻ thường dễ khiến đường huyết dao động nhanh hơn. Một lựa chọn có đạm hoặc chất xơ thường giúp no hơn và dễ chủ động hơn.

Ví dụ có thể là sữa chua không đường với một phần nhỏ trái cây, trứng luộc, một ít hạt đã chia phần, rau củ ăn kèm hummus, hoặc trái cây phần nhỏ dùng cùng nguồn đạm phù hợp. ADA cũng đưa ra nhiều ví dụ bữa phụ có sự kết hợp giữa chất xơ, đạm hoặc chất béo lành mạnh trong kế hoạch ăn.

3. Phù hợp thuốc và tình trạng cá nhân

Người đang dùng insulin, sulfonylurea hoặc thuốc có nguy cơ hạ đường huyết cần hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng về thời điểm và lượng bữa phụ phù hợp.

Không nên tự thêm bữa phụ lớn, cũng không nên tự bỏ bữa phụ nếu trước đó đã được hướng dẫn ăn theo thuốc.

Những lựa chọn bữa phụ nên cân nhắc hạn chế

Người tiểu đường không cần sợ mọi món ăn, nhưng một số kiểu bữa phụ dễ khiến tổng bữa ăn mất kiểm soát:

• Bánh kẹo, snack ngọt hoặc bánh quy ăn không chia phần.
• Trà sữa, nước ngọt, nước ép lớn.
• Trái cây sấy ăn trực tiếp từ túi.
• Ăn trái cây quá nhiều vì nghĩ “trái cây thì lành”.
• Ăn thêm bún, cơm, bánh mì nhưng không tính vào ngày.
• Ăn vì buồn miệng chứ không phải vì đói thật.

Một nguyên tắc đơn giản là: bữa phụ càng dễ ăn vô thức, càng cần chia phần trước.

Kết luận

Bữa phụ không phải điều bắt buộc với tất cả người tiểu đường.

Nhưng với người hay đói giữa buổi, dễ ăn bù vào bữa sau, có khoảng cách bữa ăn dài hoặc đang dùng thuốc cần lịch ăn phù hợp, bữa phụ có kế hoạch có thể là một công cụ hữu ích.

Điều quan trọng là phân biệt rõ: bữa phụ đúng không phải ăn vặt. Bữa phụ đúng là một phần nhỏ, đã tính trước, phù hợp với thuốc và tình trạng của từng người.

Ăn đúng không phải là nhịn cho yên tâm. Ăn đúng là để cơ thể có sức, bữa ăn bớt bị kéo theo cơn đói và hành trình kiểm soát tiểu đường dễ duy trì hơn.